Honden door de eeuwen heen: Van wolf tot beste vriend

Honden door de geschiedenis heen: van wolf tot beste vriend

Door Julia Wrenfield, onderzoeker huisdierenwelzijn

Geen dier heeft de mensheid op een langere reis vergezeld dan de hond. Lang voordat we runderen, paarden of katten domesticerden, voordat we de eerste permanente nederzettingen bouwden of de eerste gewassen verbouwden, deelden we onze vuren en ons voedsel met wolven die uiteindelijk Canis lupus familiaris zouden worden — de huishond. Het volgen van die reis van wild roofdier tot slapen op onze banken is een van de meest fascinerende verhalen in de geschiedenis van het leven op aarde.

Geneticici, archeologen en evolutiebiologen hebben decennia besteed aan het reconstrueren van hoe en wanneer deze transformatie plaatsvond, en het beeld dat is ontstaan is complexer — en buitengewoner — dan iemand zich aanvankelijk had voorgesteld. Zoals National Geographic uitvoerig heeft bericht, kan de domesticatie van honden meer dan eens, op meer dan één plaats, hebben plaatsgevonden, waarbij zowel de evolutie van de hond als die van de mens in het proces opnieuw werd vormgegeven.

De wolf die een hond werd

De grijze wolf (Canis lupus) is de enige voorouder van alle huishonden. Wat het domesticatieproces in gang zette, blijft onderwerp van debat: begonnen stoutmoedige wolven te foerageren rond vroege menselijke kampementen, waarbij ze over generaties heen geleidelijk minder bang voor mensen werden? Of vingen mensen actief wolvenwelpen en voedden ze die op? Het meeste huidige bewijs steunt de eerstgenoemde hypothese — een proces van zelfdomesticatie waarbij minder angstige wolven toegang kregen tot betrouwbare voedselbronnen nabij menselijke nederzettingen en geleidelijk uiteenliepen van hun wildere soortgenoten.

Het genomische bewijs is overtuigend. Een baanbrekende studie gepubliceerd in Nature, samengevat voor PubMed als PMID 18849956 (vonHoldt et al.), analyseerde DNA van 912 honden van 85 rassen en 225 grijze wolven uit 11 populaties wereldwijd. De resultaten toonden aan dat huishonden genetisch clusteren met wolven uit het Midden-Oosten, wat die regio als mogelijk oorsprongspunt voor domesticatie suggereert. Later onderzoek heeft het beeld echter aanzienlijk ingewikkelder gemaakt.

The Guardian berichtte over een baanbrekende studie uit 2016 die suggereerde dat honden onafhankelijk van elkaar zowel in Oost-Azië als in Europa gedomesticeerd kunnen zijn, met een daaropvolgende migratie van Aziatische honden westwaarts die Europese honden grotendeels verving. Deze theorie van dubbele domesticatie, ondersteund door analyse van oud DNA van prehistorische hondenresten, zou verklaren waarom het genomische beeld zo moeilijk te ontwarren is gebleken met alleen monsters van moderne honden.

Honden in de oude wereld

Tegen de tijd dat de geschreven menselijke geschiedenis begint, waren honden al diep verankerd in elke grote beschaving. Archeologisch bewijs van begraafplaatsen in heel Europa, Azië en de Amerika's toont honden die samen met mensen begraven zijn — soms in eervolle posities, soms duidelijk geofferd om hun eigenaren te begeleiden naar het hiernamaals. Alleen dit al vertelt ons iets diepgaands: dit waren niet slechts werktuigen, maar wezens met wie mensen oprechte emotionele banden vormden.

In het oude Egypte werden honden geassocieerd met Anubis, de jakhalskoppige god van de doden, en werden ze bij duizenden gemummificeerd. Honden van het greyhound-type verschijnen al in 2900 v.Chr. op Egyptische grafschilderingen, afgebeeld terwijl ze samen met hun eigenaren op gazellen jagen. Ook de Mesopotamiërs vereerden honden: kleitabletten uit het oude Mesopotamië vermelden de namen van geliefde honden en beschrijven hun rollen als jagers, bewakers en metgezellen.

De oude Grieken onderscheidden ten minste vijf verschillende hondentypen — huishonden, jachthonden, herdershonden, oorlogshonden en speurhonden — wat aantoont dat selectief fokken voor specifieke werkrollen al duizenden jaren gaande was. Alexander de Grote zou een stad naar zijn geliefde hond Peritas hebben genoemd. Romeinse auteurs, waaronder Columella, schreven gedetailleerde verhandelingen over de hondenhouderij, waarin ze specifieke diëten en managementpraktijken aanbevolen die tegenwoordig niet geheel misplaatst zouden lijken.

Werkpartners door de eeuwen heen

Gedurende het grootste deel van de menselijke geschiedenis verdiende de hond zijn kost. De American Kennel Club documenteert hoe vrijwel elke moderne rasgroep haar oorsprong herleidt tot een specifieke werkfunctie: het hoeden van vee, de jacht op wild, het bewaken van eigendom, het trekken van sleden of het uitroeien van ongedierte. De buitengewone diversiteit van moderne hondenrassen — van de minuscule Chihuahua tot de reusachtige Saint Bernard — is een direct product van millennia van selectief fokken door de mens op functie.

Herdershonden transformeerden de landbouw, waardoor één herder kuddes kon beheren die anders veel meer mensen zouden vergen. Sledehonden maakten Arctische exploratie en handel mogelijk over uitgestrekte bevroren landschappen waar geen ander vervoer kon functioneren. Speurhonden revolutioneerden de jacht, terwijl terriërs graanvoorraden vrijhielden van ratten en muizen — een functie met werkelijke betekenis voor de volksgezondheid in pre-industriële steden.

Oorlogshonden spelen een prominente rol in de hele militaire geschiedenis. De Romeinen zetten grote oorlogshonden in — waarschijnlijk voorouders van moderne mastiffrassen — bepantserd met stekelhalsbanden en getraind om vijandelijke formaties aan te vallen. In de middeleeuwen werden grote honden gebruikt om bereden ridders uit het zadel te werpen. Tijdens beide wereldoorlogen dienden honden als boodschappers, speur- en reddingsdieren en wachtposten, waarbij individuele honden militaire onderscheidingen verdienden voor daden van opvallende moed.

De Victoriaanse transformatie

De relatie tussen mensen en honden veranderde fundamenteel in de negentiende eeuw. Industrialisatie en verstedelijking verminderden de vraag naar werkhonden op precies het moment dat groeiende middenklassen zowel het besteedbare inkomen als de huiselijke ruimte hadden om honden puur als gezelschap te houden. Hondenshows ontstonden als tijdverdrijf, waarbij de eerste formele hondenshow in 1859 in Newcastle-upon-Tyne werd gehouden. The Kennel Club werd in 1873 in Groot-Brittannië opgericht, gevolgd door de AKC in Amerika in 1884.

Deze periode kende een explosieve groei in rasdiversiteit doordat liefhebbers rasstandaarden ontwikkelden en verfijnden, waarbij ze vaak voorrang gaven aan het uiterlijk boven de werkeigenschappen die oorspronkelijk elk ras hadden gevormd. Sommige rassen werden in dit tijdperk bijna geheel voor esthetische doeleinden gecreëerd. Zoals BBC Future heeft belicht, dreef de Victoriaanse hausse in het houden van huisdieren ook aanzienlijke wetenschappelijke belangstelling voor dierlijke cognitie, waarmee vroege grondslagen werden gelegd voor het onderzoek naar diergedrag dat uiteindelijk ons begrip van de band tussen mens en hond zou transformeren.

Honden en menselijke evolutie

Er is groeiend bewijs dat de relatie niet geheel eenzijdig is geweest. Sommige onderzoekers stellen dat honden ook de menselijke evolutie hebben veranderd. De aanwezigheid van honden als wachtposten kan vroege menselijke groepen in staat hebben gesteld veiliger te slapen, waardoor de noodzaak van grootschalige nachtwachten afnam. Honden als jachtpartners kunnen de calorische opbrengsten voldoende hebben verbeterd om grotere groepsgroottes te ondersteunen. Een co-evolutionaire hypothese suggereert dat beide soorten samen veranderden — honden raakten beter afgestemd op menselijke communicatiesignalen, mensen werden ontvankelijker voor hondengedrag.

Modern onderzoek heeft aangetoond dat interacties tussen honden en mensen de afgifte van oxytocine opwekken bij beide soorten — hetzelfde hechtingshormoon dat betrokken is bij de hechting tussen moeder en kind. Deze neurologische overlap kan een reden zijn waarom de band tussen mens en hond voor zoveel mensen in zoveel culturen zo diepgaand voelt.