Wat is hartworm?
Hartwormziekte wordt veroorzaakt door Dirofilaria immitis, een parasitaire filariaworm die via de beet van besmette muggen op honden wordt overgedragen. Anders dan de meeste parasieten, die in de darm of op de huid leven, leven volwassen hartwormen in het hart, de longslagaders en de omliggende bloedvaten. Ze kunnen tot 30 centimeter lang worden. Eén hond kan tientallen volwassen wormen herbergen, en na verloop van tijd veroorzaakt de fysieke aanwezigheid van deze wormen ernstige, voortschrijdende schade aan hart en longen — een aandoening die dodelijk kan zijn als ze onbehandeld blijft.
In de levenscyclus van de parasiet fungeren muggen als tussengastheer. Wanneer een mug een besmette hond bijt, neemt hij microscopisch kleine onvolwassen wormen op, microfilariae genaamd, die zich in ongeveer twee weken tijd in de mug verder ontwikkelen. Wanneer de besmette mug vervolgens een andere hond bijt, brengt hij infectieuze larven in de nieuwe gastheer. Deze larven migreren gedurende enkele maanden door het lichaam en bereiken uiteindelijk het hart en de longvaten, waar ze uitgroeien tot volwassen wormen die 5 tot 7 jaar kunnen leven.
Waar komt hartworm voor in Europa?
Hartworm is endemisch in een groot deel van Zuid-Europa. Landen met goed gevestigde hartwormpopulaties zijn onder andere Italië (waar de ziekte al tientallen jaren uitgebreid wordt bestudeerd), Spanje, Portugal, Frankrijk, Griekenland en Roemenië. Ook in Bulgarije, Hongarije en delen van de Westelijke Balkan bestaan aanzienlijke endemische gebieden.
De verspreiding van hartworm hangt nauw samen met de verspreiding van geschikte muggensoorten als vector — voornamelijk Culex- en Aedes-muggen — en met de temperaturen die larvale ontwikkeling in de mug mogelijk maken. Doordat de Europese zomers langer worden en de winters door klimaatverandering milder, breidt het geografische verspreidingsgebied van hartworm zich noordwaarts uit. Er worden gevallen gemeld in gebieden die voorheen als laag risico werden beschouwd, en verwacht wordt dat deze trend zich voortzet.
In het Verenigd Koninkrijk is hartworm momenteel niet endemisch. Honden die naar Zuid-Europa zijn gereisd, kunnen echter met een gevestigde infectie terugkeren, en er zijn zeldzame meldingen geweest van autochtone (lokaal opgelopen) gevallen in Zuid-Engeland. Het risico voor Britse honden die niet reizen is momenteel zeer laag, maar dat beeld kan de komende decennia veranderen.
Verschijnselen van hartwormziekte
Een van de gevaarlijkste aspecten van hartwormziekte is dat deze in de vroege stadia vaak onopgemerkt blijft. Een hond kan maanden of zelfs jaren volwassen wormen bij zich dragen zonder klinische verschijnselen te vertonen, zeker als de wormbelasting laag is of de hond niet erg actief is. Tegen de tijd dat de verschijnselen duidelijk worden, is er vaak al aanzienlijke schade aan hart en longen ontstaan.
Naarmate de ziekte vordert, ontwikkelen aangedane honden meestal een aanhoudende, droge hoest — veroorzaakt door ontsteking en fysieke verstopping van de longvaten. Daarna volgt inspanningsintolerantie: honden worden snel moe tijdens wandelingen die ze voorheen moeiteloos aankonden. In een verder gevorderd stadium kunnen ademnood in rust, gewichtsverlies ondanks een behouden eetlust en een opgezette buik door vochtophoping worden gezien. In ernstige gevallen ontstaat hartfalen. Bij honden met een zeer zware wormbelasting kunnen plotselinge collaps en overlijden optreden, met name bij plotselinge inspanning.
Diagnose
Bij het stellen van de diagnose hartworm worden verschillende tests in combinatie gebruikt. Een antigeentest spoort eiwitten op die door volwassen vrouwelijke hartwormen worden geproduceerd en is de meest gebruikte screeningstest. Een microfilariatest onderzoekt een bloedmonster op de aanwezigheid van circulerende larvale wormen. Deze bloedtests kunnen in de praktijk worden uitgevoerd of naar een laboratorium worden gestuurd. Röntgenfoto's van de borstkas helpen om de mate van betrokkenheid van hart en longen en de ernst van de ziekte te beoordelen. Met echocardiografie (echo van het hart) kunnen bij zware infestaties de wormen rechtstreeks in het hart en de grote vaten zichtbaar worden gemaakt; ook levert dit belangrijke informatie op over de hartfunctie.
Belangrijk is dat er een antigeentest moet worden uitgevoerd voordat met een preventief middel wordt gestart, als de hond mogelijk aan hartworm is blootgesteld. Het starten van preventie bij een hond met een bestaande infectie met volwassen wormen doodt die volwassen wormen niet en kan in bepaalde omstandigheden complicaties veroorzaken.
Behandeling: waarom preventie zo cruciaal is
De behandeling van gevestigde hartwormziekte is een van de meest overtuigende argumenten voor strikte preventie. In het Verenigd Koninkrijk is er geen geregistreerde behandeling voor hartwormziekte beschikbaar. In landen waar een adulticide behandeling wel beschikbaar is — voornamelijk melarsomine dihydrochloride, in sommige EU-landen verkocht als Immiticide — is het behandelprotocol langdurig, veeleisend en risicovol.
De behandeling bestaat doorgaans uit een reeks diepe intramusculaire injecties die over enkele maanden worden toegediend. Tijdens en na de behandeling is strikte bewegingsbeperking essentieel — soms maandenlang — omdat afstervende wormen levensbedreigende stolsels en verstoppingen kunnen veroorzaken als de hond zich inspant en de bloedstroom door de beschadigde vaten toeneemt. Honden met ernstige ziekte zijn soms helemaal niet stabiel genoeg om de behandeling te ondergaan. Het traject is duur, stressvol voor het dier en niet altijd succesvol.
Daarom is preventie niet alleen aan te raden — het is werkelijk cruciaal. Een preventief middel dat eens per maand wordt gegeven en een paar euro kost, voorkomt een ziekte die mogelijk onbehandelbaar is in een land waar geregistreerde adulticide producten niet beschikbaar zijn, en die maandenlange intensieve begeleiding vergt in landen waar dat wel het geval is.
Preventiemiddelen
Hartwormpreventie berust op macrocyclische lactonen, geneesmiddelen die de larvale stadia van Dirofilaria immitis doden voordat ze zich tot volwassen wormen kunnen ontwikkelen. Deze middelen moeten regelmatig en consequent worden gegeven — het overslaan van doses laat een kwetsbaar tijdvenster ontstaan.
Milbemycine-oxim (te vinden in Milbemax-tabletten en bepaalde andere producten) is in het Verenigd Koninkrijk geregistreerd en breed verkrijgbaar. Het wordt maandelijks gegeven en werkt daarnaast tegen spoelwormen in de darm, lintwormen en andere parasieten. Moxidectine, dat in de spot-on Advocate zit, is eveneens geregistreerd in het Verenigd Koninkrijk en biedt maandelijkse hartwormpreventie naast dekking tegen vlooien en longworm. Ivermectine, dat voorkomt in producten zoals Heartgard in markten waar dit verkrijgbaar is, is een ander macrocyclisch lacton dat voor hartwormpreventie wordt gebruikt.
In endemische gebieden is een maandelijkse behandeling het hele jaar door de standaardzorg. Voor Britse honden die naar hartworm-endemische regio's van Europa reizen, moet de preventie vóór vertrek worden gestart en tot minstens een maand na terugkeer worden voortgezet. Na terugkeer uit endemische gebieden moet een antigeentest worden uitgevoerd — bij voorkeur ten minste zes maanden na de reis, omdat antigeentests zeer vroege infecties niet kunnen opsporen.
Jaarlijks testen en doorlopende controle
In endemische gebieden wordt jaarlijks testen op hartworm aanbevolen, zelfs bij honden die preventieve medicatie krijgen. Geen enkele preventie is 100% effectief als doses worden overgeslagen of als het product onopgemerkt wordt uitgebraakt. Jaarlijks testen spoort doorbraakinfecties vroeg op, wanneer de wormbelasting nog lager is en het dier in betere conditie verkeert — wat zowel de vooruitzichten voor behandeling als de kwaliteit van leven van de hond tijdens het traject verbetert.
Blootstelling aan muggen beperken
Hoewel geen enkele maatregel tegen muggen voldoende is om medische preventie te vervangen, biedt het beperken van blootstelling aan muggen een extra beschermingslaag in gebieden met een hoog risico. Houd honden bij zonsopgang en schemering binnen, wanneer muggen het actiefst zijn. Gebruik horren voor ramen en deuren. In endemische Zuid-Europese regio's kan het de moeite waard zijn om met uw dierenarts te overleggen over lokale afweermiddelen die voor gebruik bij honden zijn geregistreerd. De website van ESCCAP Europe biedt regelmatig geactualiseerde informatie over het hartwormrisico per land en de meest actuele preventieaanbevelingen voor reizende honden en honden die er permanent verblijven.